De pers, 20 februari 2012Door: Dirk Jacob Nieuwboer & Jan-Hein Strop
De overheid geeft vele miljarden uit om werklozen aan een baan te helpen. En het helpt bijna niks.
Eerst maar even het goede nieuws. Onze overheid geeft heel veel mensen en instanties heel veel geld. En daarvoor krijgen die goedzakken in Den Haag bijna niks terug. En al helemaal niet wat ze eigenlijk zouden willen, namelijk: dat we meer gaan werken.
Het slechte nieuws: ieder jaar smijt de overheid dus bakken geld over de balk.
Een ton per extra baan per jaar. Zoveel kost het om vrouwen meer te laten werken, weten we sinds vorige week. Sinds 2005 geeft de overheid drie miljard euro extra uit aan kinderopvangsubsidies en belastingvoordelen voor werkende ouders. Doel: meer ouders (lees: vrouwen) laten werken. Opbrengst volgens het Centraal Planbureau: slechts 30.000 banen extra in de periode 2005-2009. 100.000 euro dus. Per baan. Per jaar.
Het is een griezelig hoog bedrag, het soort uitgaven waar we de Grieken voor zouden vervloeken. En toch leidde het rapport in Den Haag nauwelijks tot ophef. Goed, dit kabinet verlaagt de kinderopvangtoeslag. Die ton per jaar zal dus wat minder worden. Maar er speelt nog iets: de Nederlandse politiek is er wel aan gewend om miljarden uit te geven aan inefficiënt arbeidsmarktbeleid.
Neem de reïntegratie van werklozen en arbeidsongeschikten. Ook dat kost miljarden. Ieder jaar weer (zie kader). En net zo vaak vragen rapporten zich af of het werkt. De teneur: het helpt misschien een beetje, maar niet heel veel. Waarom? Omdat de meeste mensen die na een duur reïntegratietraject een baan krijgen dat ook zonder begeleiding lukt.
De standaardreactie na zo’n rapport: we moeten nog beter uitzoeken of het echt niet werkt. En dus komt er een jaar en vele nieuwe miljarden later weer een nieuw rapport.
Inefficiënt
Kinderopvangregelingen en reïntegratie zijn niet helemaal met elkaar te vergelijken. Bij de een krijgen mensen zelf geld (of hoeven minder belasting te betalen), bij de ander worden ze geholpen en gestimuleerd om een baan te zoeken. Maar ze hebben een ding gemeen: ze zijn inefficiënt.
En dat weet Den Haag al lang. Het Centraal Planbureau schrijft bijvoorbeeld al jaren en consequent dat positieve prikkels als belastingverlagingen of toeslagen (‘wortels’) misschien wel een beetje werken, maar zich nooit terugbetalen. De reden: een heleboel mensen die die prikkel niet nodig hebben, krijgen die toch.
Dat geldt zeker als je vooral midden- en hogere inkomens meer kinderopvangtoeslag geeft, zoals sinds 2005 gebeurt. Juist die groep is, logisch ook, relatief ongevoelig voor financiële prikkels. Gevolg: mannen en vrouwen met kinderen blijven ongeveer evenveel werken.
Als ze hun kinderen al vaker naar de crèche brengen, doen ze dat vaak om oppassende opa’s en oma’s te ontlasten. Of ze veranderen niets en krijgen alleen meer geld op hun rekening gestort; voor een bakfiets, derde vakantie of om niet in de schulden te raken. Leuk voor de achterbannen van CDA, VVD en D66 die in 2005 in kabinet zaten. Denivelleren heet dat, ook al noem je het het ‘vergroten van de arbeidsparticipatie van vrouwen’.
Wat werkt dan wel om mensen aan het werk te krijgen? ‘Stokken’. Geld afpakken bijvoorbeeld. Het beste voorbeeld is de ouderenparticipatie. Die is sinds 2006 spectaculair aan het stijgen. Niet door bonussen en andere regelingen om doorwerken te belonen. Die bestaan wel en kosten honderden miljoenen per jaar. Wat wel zoden aan de dijk zet is dat VUT- en prepensioenregelingen zijn afgeschaft. Daardoor ben je geen dief meer van je portemonnee als je niet stopt voor je 60e.
Afpakken
Waarom wordt er dan niet meer en vaker afgepakt? Omdat het andere onwenselijke effecten heeft. Als je bijvoorbeeld de bijstand met 100 euro verlaagt, gaan veel mensen werken en het bespaart de overheid veel geld. Maar: je pakt het ook van mensen die het wel nodig hebben.
Politici worden er ook niet populair van. Voor je het weet stroomt het Museumplein vol. En er is/was blijkbaar geld genoeg om slecht werkende, dure regelingen in stand te houden. Zo kunnen politici toch zeggen dat ze iets doen om mensen aan het werk te krijgen. ‘Kijk maar naar al die miljarden die we er aan besteden, zo belangrijk vinden we het.’
Gelukkig moet er nog meer bezuinigd worden. Dat dwingt zelfs politici te kijken of iets werkt of niet. Hoe minder miljarden er zijn, hoe minder die goedzakken ermee kunnen strooien.
Een slordige ton per baan. Minstens
Tot dit jaar kostte reïntegratie ruim twee miljard euro per jaar. Hoeveel leverde dat op? Niet bij-ster veel. De vele studies die eraan gewijd zijn, komen niet verder dan een verhoogde baankans van maximaal 7 procent ten opzichte van niets doen, dat wil zeggen mensen zelf werk laten zoeken. Als we uitgaan van 272.000 trajecten per jaar (door UWV en gemeenten in 2010) en 7 procent effectiviteit dan kostte reïntegratie dus 105.000 euro per baan. Wel heel erg veel, vond ook dit kabinet, dat toch al achttien miljard euro wilde bezuinigen. Daarom heeft het kabinet korte metten gemaakt met de reïntegratie van WW’ers. De kosten per jaar nemen daardoor af tot 1,2 miljard euro. Hoeveel is dat dan per baan? Met een hele natte vinger, want de cijfers van 2012 zijn er natuurlijk nog niet: uitgaande van zo’n 50.000 WW’ers (2010) kom je uit op zo’n 220.000 trajecten. Als daarvan maximaal 7 procent effectief zijn, kost dat per baan een kleine 80.000 euro.